MARIJA STOJILJKOVIĆ MARSTOJ – HRAM KNJIGE

U vihoru historije, gdje krune sjaje samo dok ne postanu okovi, život Marije Stjuart izrasta u jednu od najtragičnijih sudbina koje je evropska prošlost iznjedrila. Štefan Cvajg, majstor psihološke biografije i pisac duboke empatije, u ovom djelu ne donosi samo hronološki prikaz života i smrti jedne kraljice, već precizno otvara unutarnji svijet rastrzane žene.

Ovo nije samo priča o politici i prijestoljima, već o ranjivosti koja stoji iza kraljevskog dostojanstva, o hrabrosti koja graniči s ludilom i o tišini u kojoj umire nada. Cvajg ne presuđuje, već pokušava razumjeti, portretirajući ženu koja nije bila ni svetica ni zločinac, već ljudsko biće krivo samo zato što je – osjećalo previše.

Djelo je napisano izrazito sugestivno, s dubokom psihološkom analizom likova. Koristeći romanesknu formu kako bi oživio historijske događaje, autor se izražava dramatično i emocionalno, ali ostaje vjeran provjerenim činjenicama.

Radnja započinje Marijinim povratkom iz Francuske u Škotsku nakon smrti supruga, kralja Fransoe II, gdje se suočava s politički podijeljenim kraljevstvom i otvorenim protivljenjem protestantske elite koja prezire katoličanstvo – vjeru kojoj će Marija ostati odana do kraja života. Iako formalno dolazi kao suverena vladarka, ona od početka postaje meta političkih spletki i neprijateljstava. Njeni brakovi, posebno s lordom Darnlijem, a potom s grofom Botvelom, predstavljaju pogrešne odluke koje joj dodatno ugrožavaju položaj i legitimitet.

Centralni dio radnje čini višegodišnji politički i ideološki sukob s engleskom kraljicom Elizabetom I. Sukob dvije moćne monarhinje simbolički nadilazi lične ambicije i prerasta u sudar dva principa: Marijine emocionalnosti, impulsivnosti i dubokih vjerskih uvjerenja, nasuprot Elizabetinoj hladnoj racionalnosti, političkoj opreznosti i svjesnom izbjegavanju ličnih vezivanja. Konačni pad Marije Stjuart dolazi kroz njeno petnaestogodišnje zatočeništvo u Engleskoj, koje završava smrtnom kaznom pod optužbom za učestvovanje u zavjeri protiv Elizabete I (tzv. Babingtonska zavjera).

Sukob između lične emocije i političke odgovornosti

Jedna od centralnih tema jeste napetost između ličnih osjećanja i javne dužnosti. Marija Stjuart političke odluke često donosi pod uticajem strasti i emocionalnih impulsa. Njen izbor partnera, posebno brak s grofom Botvelom, simbolizuje tragičnu nesposobnost razdvajanja privatne sfere od javne odgovornosti. Time Cvajg otvara pitanje koliko uopće pojedinac može zadržati autonomiju u svijetu kojim dominiraju politički interesi i rigidne društvene norme.

(Ne)moć žene u patrijarhalnom političkom sistemu

Roman snažno problematizuje položaj žene u prostoru tradicionalno rezervisanom za muškarce – visoku politiku. Marija i Elizabeta djeluju u okruženju koje ne priznaje potpunu legitimnost ženske vlasti. Njihova borba za političko preživljavanje dodatno je opterećena očekivanjima vezanim za ženstvenost, brak i moralnu podobnost. Kroz kontrast vladarki – jedne koja vlada osjećanjem i druge koja opstaje potiskivanjem emocija – Cvajg razotkriva složene mehanizme rodne politike.

Sukob sudbine i slobodne volje

Autor postavlja pitanje granica lične odgovornosti naspram sile historije. Iako Marija u mnogim trenucima djeluje kao sudionik vlastite propasti, Cvajg nudi širi kontekst: društveno-historijske okolnosti, religijske podjele i političke intrige jednako oblikuju njen život. Time se roman približava konceptu tragične determinacije – junakinja se, poput antičkih likova, kreće prema predvidivom kraju, svjesna vlastite nemoći pred sudbinom.

Religija kao političko oružje

U pozadini sukoba između Marije i Elizabete nalazi se duboki religijski razdor između katoličanstva i protestantizma. Marijina katolička pripadnost čini je prijetnjom protestantskoj Engleskoj, ali istovremeno i simbolom nade za katoličke dvorove Evrope. Cvajg time pokazuje kako se ideološke razlike instrumentalizuju radi političke dominacije.

Tragedija – književna i životna forma

Život Marije Stjuart strukturiran je poput klasične tragedije: uzvišen početak, kobni preokreti i neizbježan pad. Cvajg insistira na dostojanstvu koje junakinja zadržava do kraja, čineći njenu smrt ne simbolom slabosti, već trijumfom ličnog integriteta. Smrt ovdje poprima filozofsko značenje. Autor se svjesno oslanja na šekspirovski model tragedije, što je vidljivo u prikazu političkih intriga, dvorskih spletki i dubokih psiholoških dilema.

Idejne strukture romana

Centralna idejna okosnica jeste tragičnost kao egzistencijalna konstanta. Marijin pad nadilazi individualnu sudbinu i postaje simbol univerzalne ljudske nemoći pred silama politike, tradicije i historije. Dijalektika moći i identiteta otvara pitanje mogućnosti očuvanja ličnog integriteta unutar političke vlasti, koju Cvajg prikazuje kao prostor dehumanizacije, kontrole i represije.

Snažno je artikulisana ideja ženskog subjekta u patrijarhalnom historijskom narativu. Marijina sudbina osvjetljava mehanizme kontrole, marginalizacije i moralne osude žena. Etika i dostojanstvo u trenutku poraza predstavljaju završnu pouku romana: politički poraz ne mora nužno značiti moralni slom. U smrti Marija pronalazi ono što joj je politika oduzela – vlast nad sobom.

Odricanje od krune kao vrhunac unutrašnje transformacije

Jedan od ključnih trenutaka romana jeste Marijino odricanje od krune. Odbacivanjem formalne moći ona se oslobađa prolaznih okova vlasti i prihvata vlastitu nemoć pred višim poretkom. U tom odricanju leži njena konačna pobjeda – pronalazak unutrašnjeg mira i moralnog dostojanstva koje nadilazi život i smrt.

Nepokorena i pod mačem: značenje „trostrukog udarca“

Izuzetno snažna scena pogubljenja, u kojoj krvnik tek iz trećeg pokušaja uspijeva odrubiti glavu Mariji Stjuart, nosi duboku simboličku i dramaturšku funkciju.

Tri udarca postaju metafora njene dugotrajne patnje: prvo kao žene, zatim kao kraljice i naposljetku kao zatočenice vlastitih izbora i političkih okolnosti. Smrt ne dolazi lako, baš kao što ni njen život nije bio jednostavan.

Cvajg ovim prizorom suptilno kritikuje okrutnost i truhlost političke moći, koja se održava nasiljem bez moralnog autoriteta. U završnoj, potresnoj slici, ispod haljine mrtve kraljice pojavljuje se mali pas – simbol bezuslovne vjernosti i tihe ljubavi. Dok je politika izdala, jedno nemoćno biće ostalo je uz nju. U toj nijemoj slici sažeta je cijela ljudska tragedija: vlast siječe, ljubav ostaje.

Ovo djelo nadilazi žanrovske i vremenske okvire te ostaje relevantno kao snažna književna refleksija o ženi uhvaćenoj u mrežu moći i sudbine. Tematski bogat i interpretativno slojevit, roman se može čitati i kao portret epohe i kao bezvremena studija ljudske slabosti, hrabrosti i dostojanstva, zbog čega ostaje neiscrpan izvor književnih analiza.

*Ovaj tekst nastao je iz potrebe da se historijska figura Marije Stjuart pročita izvan mita i presude – kao priča o ženi čija je tragedija bila u tome što je u svijetu moći ostala ljudska. Odabrala sam ga zato što smatram da odgovara književnim vrijednostima koje njeguje autorica Marija Stojiljković Marstoj na svojoj internet stranici marstoj.com.

Lejla Lačević-Mizdrak

O AUTORICI

Lejla Lačević-Mizdrak je pravnik po struci, književnik po srcu. Vjeruje da književnost čini život podnošljivim. Živi i piše u Sarajevu.